مروری بر تاریخ مستندسازی در ایران

مستندسازى ایرانی در سال‌هاى ۱۳۴۵ تا ۱۳۵۷

در کنار یادگیری تکنیکهای مستندسازی، همواره آشنایی از جریان شناسی و تاریخ، یکی از راهشگاترین موارد برای تکمیل فرآیند یادگیری است. در این مطلب تلاش شده است تا به برهه ای مهم در تاریخ سینمای مستند پیش از انقلاب اسلامی اشاره شود.

تا سال ۱۳۴۵ فیلم مستند نقش چندانى در رشد فکرى و آگاهى مردم پیدا نکرد. تلویزیون ملى ایران در این سال تأسیس شد. در هفتهٔ نخست، فیلم ”مشهد، شهر مقدس“ اولین اثر جلال مقدم پخش شد. افرادى چون هژیر داریوش، محمد فاروقى قاجار، فریدون رهنما، فرخ غفاری، فریدون مکانیک، سیروس هدایت، ناصر سوالونی، ناصرالدین‌ شهراد و کار آموختگان سازمان فیلم گلستان از جمله، امیر کراری، محمود هنگوال، زکریا هاشمى و هادى صابر جزو بنیان‌گذاران تلویزیون شدند.

در تلویزیون، مستندسازى در آغاز، در حوزهٔ فرهنگ و ایران‌شناسى فعال شد و پنج گروه فیلم‌ساز به سرپرستى ناصر تقوایی، عسکر شجعان، موچهر عسکرى‌نسب، پرویز کیمیاوى و نصیب نصیبی، به تهیه فیلم از گوشه و کنار کشور و ثبت زندگى و فرهنگ مناطق مختلف پرداختند.

”پیر سبز چک چکو“، ”ابوالحسن اقبال‌آذر“ ، ”از پیله تا زربفت“، از آثار ماندگار منوچهر عسکرى‌نسب است. ”جام حسنلو“ اثرى مستند – تجربى ساختهٔ محمدرضا اصلانی، در سال ۴۶ تهیه شد.

ناصر تقوایى از فیلم‌سازان دههٔ ۴۰ بود، که فیلم‌هایى گزارشى و مستند از جمله ”فروغ فرخزاد“ را ساخت. سپس به جنوب و زادگاهش رفت و ”زار“ و ”خرما“ را در سال ۴۷ ساخت. ”پنجشنبه‌‌بازار میناب“، ”باد جن“ و ”اربعین“ از دیگر ساخته‌هاى اوست.

فیلم‌هاى ”عروسى عروسى“ و ”فاجعه کربلا“ نیز ساختهٔ زکریا هاشمی، دانش‌آموختهٔ فیلم گلستان و داستان‌نویس است.

”تپه‌هاى قیطریه“، ”باغ سنگى“ (۱۳۵۵)، ”یا ضامن آهو“ (۱۳۵۰-۱۳۴۹)، ”پ مثل پلیکان“ (۱۳۵۱)، ”مغول‌ها“ (۱۳۵۲) از ساخته‌هاى پرویز کیمیاوى است وى در سال ۱۳۴۸ به تلویزیون ملى پیوست.

نصیبى در سال ۱۳۴۵، فیلم کوتاه ۱۶ میلى‌مترى ”خون یک خاطره“ را ساخت، که در فستیوال آوانگارد کارلستروهه آلمان، برنده جایزه شد. این فیلم مدرن دربارهٔ روابط انسانى است، که در ایران نمایش داده نشد. نصیبى سال ۴۶ وارد تلویزیون شد و ”مرگ یک قصه“ را ساخت، که در ۱۳۴۷ از تلویزیون پخش شد. ”یوش“، ”معبد آناهیتا“، ”یایزدخواست“، ”از اصفهان تا ابرقو“ و ”گواتی“ از ساخته‌هاى دیگر نصیبى است.

فیلم‌سازانى چون احمد فاروقى قاجار، در اواخر دههٔ چهل و اوایل دههٔ پنجاه و جواد علامیر دولو از سال ۱۳۵۳، بعنوان فرستادهٔ ویژه رپرتاژ خارجى تلویزیون ملى ایران، به سرزمین‌هاى دوردستى در آفریقا، آسیا و آمریکا رفتند و فیلم‌هایى تهیه کردند.

فیلم ”فروغ جاویدان“ (۱۳۵۱) ساختهٔ شاهرخ گلستان، حوزهٔ استحفاظى (آراپیک باغداساریان)، “به امید دیدار“ (۱۳۴۵) ساختهٔ هوشنگ شفتی، ”آوارگان کرد“ (۱۳۵۰) از محمد بزرگ‌نیا، ”ایران سرزمین ادیان“ (۱۳۴۹) ساختهٔ منوچهر طیّاب که به مراسم آیینى و مذهبى ادیان زرتشتی، یهودی، عیسوى و اسلام پرداخته؛ از مستندهاى دیگر این سال‌هاست.

فیلم ”معمارى ایران در دورە ایلخانی“ (۱۳۵۴)، فیلمى آموزشى است از طیّاب. طیاب در سال ۱۳۵۲، از معمارى اکثر دوره‌هاى تاریخ ایران، فیلم مستند ساخته است. ”از خاک آریا“ (۱۳۵۶) دربارهٔ معمارى هخامنشی، ”میراث“ دربارهٔ معمارى ساسانى (۱۳۵۷) و فیلم‌هایى دربارهٔ معماران دوران اولیه اسلامى تا دوران ایلخانی، تیمورى و صفوى از آثار اوست. فیلم‌هاى او را موسیقى لوریس چکناواریان همراهى مى‌کند. در فیلم‌هاى وى گفتار، توصیفی، مستقیم و اطلاع‌رسان است. ”مسجد جامع اصفهان“، ”هشت بهشت“، ”مسجد شیخ لطف‌الله“ و ”چهل ستون“ از دیگر ساخته‌هاى طیاب است.

گفتار در فلیم‌هاى اصلانى یک وسیلهٔ هنرى است. در فیلم‌هاى ”تارى‌خانه“ و ”جامع‌ فهرج“ (۱۳۵۵)، گفتار تماماً از قرآن مجید و سایر متون مذهبى انتخاب شده است. ”میراث“ فیلم دیگرى از اصلانى است.

از اوایل دههٔ پنجاه، کیمیاوى به فیلم داستانى روى آورد. خسرو سینایى براى تولید فیلم داستانى از فرهنگ و هنر به تلویزیون رفت و حدود ۳۰ فیلم کوتاه داستانى براى انجمن اولیاء و مربیان ساخت. ناصر تقوایى به سیماى داستانى راه یافت و عباس کیارستمى در کانون پرورش فکرى به فیلم‌هاى آموزشى پرداخت و کیومرث دوم بخش مستند – داستانى ساخت.

در این دوران، افرادى به تولید فیلم‌هاى ورزشى و گزارش‌هاى روزانه و برنامه‌سازى روى آوردند. عده‌اى سرنخ‌هاى گذشته را در خارج از ایران دنبال کردند. کسانى نیز به مردم‌نگارى پرداختند؛ از جمله: ”عید قربان در کاشان“ (هوشنگ آزادى‌ور )، ”لحظاتى چند با دراویش قادریه“ (منوچهر طبری) و ”مطرب عشق“ (منوچهر طبری). اما سازندگان فیلم‌هاى اجتماعى جایگاهى نداشتند. سال‌هاى ۵۵ و ۵۶ اوج تولید فیلم‌هاى تبلیغاتى در تلویزیون و فرهنگ و هنر است.

منبع: آفتاب آی آر

0

علی قاسم‌زاده



نظری ثبت کنید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

*
*