معرفی مستندی ساخته عباس کیارستمی

از تقلب تا اعتراض در مستند قضیه شکل اول، شکل دوم

قضیه شکل اول شکل دوم

در این نوشته به بررسی مستند قضیه شکل اول، قضیه شکل دوم ساخته عباس کیارستمی می پردازیم. نکته جالب توجّه دیگر درباره این فیلم مستند این است که به شکلی منسجم سبک‌های مختلف مواجهه با واقعیت را در دل خود جای داده است.

مستند «قضیه شکل اول، شکل دوم» ساخته ۱۳۵۸ به کارگردانی «عباس کیارستمی» مستندی است مربوط به نخستین سال‌های پیروزی انقلاب اسلامی، که در آن شاهد قضاوت‌های اخلاقی نخبگان و همین‌طور برخی از افراد عادی جامعه، درباره فیلمی هستیم که به‌طور نمایشی و ساختگی، بی‌انضباطی دانش آموزان در کلاس درس و سپس جریمه شدنشان توسط معلّم را نمایش می‌دهد. فیلم با صحنه ساختگی بی‌انضباطی سر کلاس آغاز می‌شود. به‌این‌ترتیب که معلّم پای تخته مشغول کشیدن طرح مفصلی مربوط به درس علوم تجربی است و همزمان از انتهای کلاس صدای رنگ گرفتن یک نفر از دانش آموزان روی نیمکت شنیده می‌شود. معلّم به خشم می‌آید و دو ردیف آخر کلاس را در معرض یک انتخاب اخلاقی قرار می‌دهد: یا بگویند بی‌انضباطی کار چه کسی بود یا همگی به مدّت یک هفته از کلاس محروم می‌شوند. دانش آموزان دو ردیف آخر بدون اینکه چیزی درباره دانش‌آموز خاطی لو بدهند از کلاس بیرون می‌روند.

abbas-kiarostami%20%207

عباس کیارستمی

با به‌پایان رسیدن این بخش، در ادامه مستند نظرات برخی مسئولان فرهنگی، نویسندگان، هنرمندان و همچنین والدین دانش‌آموزانی که در فیلم شرکت داشته‌اند درباره موقعیت تصویر شده در فیلم ساختگی پرسیده می‌شود. با پیش رفتن مصاحبه‌ها، فیلم ساختگی مجدداً به روایت اصلی مستند بازمی‌گردد و در دو نسخه متفاوت به پایان‌بندی می‌رسد تا بار دیگر پاسخگویان نظرات خود را درباره موقعیت و پایان‌بندی فیلم ابراز کنند. یک نسخه از فیلم نشان می‌دهد که یکی از بچه‌ها وارد کلاس می‌شود و دانش‌آموز خاطی را لو می‌دهد و روی نیمکتش می‌نشیند و نسخه دیگر نشان می‌دهد که همه دانش آموزان یک هفته خود را از کلاس محروم می‌کنند و حاضر به لو دادن دانش‌آموز خاطی نمی‌شوند. روند مصاحبه‌ها این بازنمایی‌های ساده نمایشی را چنان دارای عمق اخلاقی می‌کند که همین بحران انتخاب اخلاقی به مهم‌ترین رانه‌ی مخاطب برای تماشای فیلم تبدیل می‌شود.

نکته جالب توجّه دیگر درباره این فیلم مستند این است که به شکلی منسجم سبک‌های مختلف مواجهه با واقعیت را در دل خود جای داده است. ماهیت “فیلم در فیلم” بودن آن (نمایش یک فیلم در درون فیلم دیگر و پیشروی یک فیلم بر مبنای فیلم دیگر) شکل و شمایلی انعکاسی به فیلم می‌بخشد. از سوی دیگر مشارکت پاسخگویان برای تفسیر موقعیت  نمایشی ساخته شده و به‌ویژه استفاده از والدین دانش‌آموزانی که در فیلم نقش‌آفرینی کرده‌اند در جایگاه پاسخگویان، ماهیتی مشارکتی به فیلم می‌بخشد. همچنین استفاده از معلّم و دانش‌آموزان واقعی برای ساختن یک موقعیت نمایشی، این مستند را به مرزهای یک مستند اجرایی-نمایشی نزدیک می‌کند. ترکیب این شیوه‌های مواجهه با امر واقع درنهایت به تجربه‌ای موفق و ماندگار و ساختن فیلمی تفکّر برانگیز درباره تضارب آرای اخلاقی در سطوح نخبگانی و عمومی جامعه در نخستین سال‌های پیروزی انقلاب اسلامی منجر شده است.   

نویسنده: آرین طاهری

0



نظری ثبت کنید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

*
*